art folie |ärt fôˌli|

historia sztuki dla początkujacych

notatki – sztuka bizantyjska

3 Komentarze

Sztuka bizantyjska

bizancjum

Terytorium Cesarstwa Rzymskiego w 395 r. - podział na Wschód i Zachód

 

Sztuka bizantyjska (lub bizantyńska) – sztuka chrześcijańska Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego (Bizantyńskiego) i kręgu jego oddziaływania. Za jej początek uważa się założenie Konstantynopola (330 rok), podział Cesarstwa w 395 roku lub czasy Justyniana (VI wiek), za koniec – rok 1453 – zdobycie Konstatynopola przez Turków. Sztuka ta stanowiła przedłużenie greckiej sztuki starożytnej i wypowiadała się głównie w architekturze, przede wszystkim sakralnej. Istotną rolę odgrywało również malarstwo pod postacią malowideł ściennych, mozaik i obrazów (ikon). Rozwijało się rzemiosło, rzeźba natomiast (zwłaszcza figuralna) pełniła funkcję marginalną.

Jej rozwój był związany z dziejami państwa. Była związana z ideologią chrześcijańską oraz cesarską, podporządkowana była bowiem władcy. Czas jej panowania dzielony jest na kilka okresów, odpowiadających wydarzeniom historycznym i panującym dynastiom:

  • okres wczesnobizantyński trwający do 843 r.; obejmował kształtowanie się sztuki, jej rozkwit za panowania Justyniana oraz ikonoklazm (726-843) – czyli Kłótnia o Obrazy, był ruchem wrogim kultowi ikon, świętych obrazów, które stanowiły przedmiot adoracji we Wschodnim Cesarstwie Rzymskim;
  • okres średniobizantyński, złote czasy sztuki bizantyjskiej; trwał od 843 r. do 1261 r. (restauracja cesarstwa wschodniorzymskiego), w jego ramach wyróżnia się tzw. renesans macedoński (od panującej wówczas dynastii macedońskiej), renesans Komnenów (od dynastii Komnenów) i czasy Cesarstwa Łacińskiego (1204-1261);
  • okres późnobizantyński, rozciągający się od 1262 do zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 roku; w okresie tym panowała dynastia Paleologów (renesans Paleologów).

Ośrodkiem była przede wszystkim stolica, Konstantynopol, a zasięgiem obejmowała Grecję i półwysep Bałkański. Jej wpływy docierały na półwysep Apeniński, na Sycylię, Ruś.

 

Trochę historii…

Wędrówki ludów IV-V w. przyspieszyły podział Cesarstwa Rzymskiego na Wschodnie i Zachodnie (395 r.) a później upadek zachodniej części cesarstwa (476 r.). 

Od VI w. datuje się początek ustroju feudalnego, zarówno na terenie Bizancjum, jak i Europy Zachodniej. Cesarz był władcą absolutnym, reprezentował państwo i wiarę. 

 

Justynian przedstawiony na jednej ze znanych mozaik Bazyliki w San Vitale w Rawennie.

Justynian przedstawiony na jednej ze znanych mozaik Bazyliki w San Vitale w Rawennie.

Od VI wieku datuje się początek ustroju feudalnego zarówno na terenie Bizancjum, jak i Europy Zachodniej. U szczytu drabiny społecznej stali władcy, książęta, wyższe duchowieństwo, niżej rycerstwo, następnie rzemieślnicy i chłopi.

Ścisły związek władzy świeckiej i religii osiągnął szczyt w cesarstwie bizantyjskim, gdzie cesarz był władcą absolutnym, niemal despotą, reprezentował państwo i wiarę. Poważny udział w rządach miało również wyższe duchowieństwo i wojskowi. Sfery rządzące decydowały o sprawach politycznych, społecznych i kulturalnych. Rozbudowany ceremoniał dworski był echem wpływów wschodnich i zachodnich. Ten stan rzeczy utrzymywał się w konserwatywnym cesarstwie aż do jego upadku.

W tym układzie stosunków dwór cesarski mecenasował sztuce, która pełniła potrójną funkcję: religijną, dekoracyjną i gloryfikującą władcę.

 

Architektura

Rolę dominującą odgrywała w Bizancjum architektura sakralna; świecka zachowana jest szczątkowo. Zanim wykształciła własne rozwiązania, stosowała formy wypracowane przez sztukę wczesnochrześcijańską. Kościoły Konstantynopola w IV i V wieku powtarzały plan trójnawowej bazyliki znarteksem i atrium, od VI wieku wykorzystywano w kościołach także plan centralny, wcześniej przeznaczony dla baptysteriów i martyriów

San Vitale, Rawenna

Jest jednym zabytków Rawenny i jednym z ważniejszych przykładów sztuki bizantyjskiej w zachodniej Europie.

Budowa została rozpoczęta w roku 527 i ukończona w 548 roku. Architekt nie jest znany.

 

plan San Vitale

plan San Vitale

Kościół został wzniesiony na planie ośmioboku z niszami, otaczanego przez również ośmioboczne obejście z emporami i wydzielonym prezbiterium, do którego przylegają dwie kaplice: prothesis i diaconicon, typowe dla świątyń bizantyjskich.

Narteks dostawiony jest ukośnie do budowli, flankują go dwie wieżyczki ze schodami.

Wnętrze jest bogato dekorowane mozaikami. Nad kolumnadą w głównej nawie znajdują się freski ze scenami ze Starego Testamentu: historia Abrahama, Melchizedeka, scena ofiary z Izaaka, życie Mojżesza, Jeremiasza, Izajasza oraz historia Abla i Kaina.

 

cesarzowa Teodora, mozaika z San Vitale

cesarzowa Teodora, mozaika z San Vitale

Ponadto wnętrze jest ozdobione 15 medalionami-mozaikami, przedstawiającymi Jezusa, apostołów oraz św. Gerwazego. Na ścianach apsydy znajdują się dwie słynne mozaiki, ukończone w 548 roku, przedstawiające cesarza Justyniana, ubranego w purpurowy płaszcz ze złotą aureolą, stojącego w otoczeniu biskupa Maximiana i pretorianów. Po drugiej stronie znajduje się cesarzowa Teodora w bogatym stroju, otoczona służbą. Na kościele San Vitale wzorowano karolińską kaplicę w Akwizgranie.

 

San Vitale, Rawenna

San Vitale, Rawenna

Występował on w fundacjach Justyniana: Hagia Irene w Konstantynopolu, kościele św. Sergiusza i Bakchusa w Konstantynopolu, San Vitale w Rawennie czy wreszcie Hagia Sophia, będąca w istocie połączeniem planu podłużnego z centralnym.

Hagia Sophia (architekci: Izydor z Miletu, Anthemios z Tralles)

 

Hagia Sofia, Istambuł - widok obecny

Hagia Sofia, Istambuł - widok obecny

Ten ostatni może być uważany za symbol estetycznej i religijnej myśli w Bizancjum. Zbudowany w latach 532-537 r. stanowi połączenie dwóch koncepcji architektonicznego rozplanowania, nowatorsko rozwiązana jest także konstrukcja kopuły. Jej czasza opiera się za pośrednictwem pierścienia – bębna na wypukłych trójkątach – tzw. żaglach. Naciska więc wyłącznie na naroża kwadratu, w który jest wpisana, i w związku z tym wymaga podpory tylko w tych punktach. Pozwoliło to stworzyć wielkie wnętrze z dominantą kopuły.

 

przekrój Hagii Sophii

przekrój Hagii Sophii

Ważnym czynnikiem współdziałającym z architekturą było światło, wprowadzone do wnętrza jako element kompozycyjny: okna umieszczone w bębnie kopuły optycznie zmniejszają jej ciężar.

Historia Hagii Sophii 

W 415 podczas panowania Teodozjusza II powstała świątynia, która została zniszczona podczas rewolty Nika 15 stycznia 532 roku. W tym samym roku Justynian I Wielki polecił inżynierowi i matematykowi Antemiuszowi z Tralles i architektowi Izydorowi z Miletu rozpocząć odbudowę. W 558 roku kopuła kościoła zapadła się podczas trzęsienia ziemi, następnie zaś kościół wielokrotnie płonął, jednak za każdym razem szybko go remontowano.

 

rekonstrukcja Hagii Sophii

rekonstrukcja Hagii Sophii

 

W 1453 r. sułtan Mehmed II Zdobywca po opanowaniu miasta miał wydać rozkaz, aby Hagię Sofię natychmiast przekształcono w meczet. Turcy nie zniszczyli wnętrza, lecz wszystkie elementy chrześcijańskie zatynkowali. Architekt Sinan dodał wówczas minarety, mihrab i minbar. Wszystko jednak było odchylone o 10° w kierunku południowym od pożądanej osi wskazującej położenie Mekki.

Z czasem wokół świątyni powstawały kolejne budynki, zmieniając Ayasofię — jak ją wówczas nazwano — w meczet otoczony kompleksem grobowców, bibliotek, fontann i innych obiektów. Po upadku imperium Osmańskiego Turcja stała się laicką republiką. W związku z tym Mustafa Kemal Atatürk w 1934 polecił, aby świątynia, która przez 916 lat służyła chrześcijanom, a przez 481 lat muzułmanom, została zmieniona w muzeum.

Kształt kościoła łączy w sobie cechy bazyliki i budowli na planie centralnym o wymiarach 70 m x 75 m. Centralna część nawy środkowej przykrywa olbrzymia kopuła o średnicy podstawy wynoszącej 31,2 m na krótszej osi, zaś 32,8 m na dłuższej. Konstrukcja opiera się na czterech potężnych filarach umieszczonych w narożach kwadratu, oraz 107 kolumnach.

Posadzki i bazy kolumn wykonano z ciemnoszarego marmuru. Do wykonania kolumn zastosowano w większości zielony marmur. 

Mozaiki

– Chrystus Pantokrator w wewnętrznym narteksie

Chrystus Pantokrator w Hagii Sophi

Chrystus Pantokrator w Hagii Sophi

 

– Mozaika przedstawiająca Jezusa Pantokratora, u stóp, którego klęczy cesarz Leon VI Filozof

Jezus i Leon Filozof, Hagia Sophia

Jezus i Leon IV Filozof, Hagia Sophia

– Matka Boska z Dzieciątkiem w głównej absydzie

Madonna z Dzieciątkiem, Hagia Sophia

Madonna z Dzieciątkiem, Hagia Sophia

W sklepieniu głównej absydy wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Maria siedzi na ławie, nogi trzyma na stołku, jej prawa dłoń spoczywa na prawym kolanie, zaś lewą przytrzymuje Jezusa, który gestem ręki błogosławi.

Jednak najbardziej typowy plan kościoła bizantyjskiego pojawił się po okresie ikonoklazmu; była to budowla na planie krzyża greckiego wpisanego w kwadrat, z 5 kopułami i absydami przylegającymi do trójdzielnej części wschodniej. 

Myrelaion

Myrelaion

Kwestia genezy takiego planu nie jest do końca wyjaśniona, nie wiadomo też, gdzie pojawił się po raz pierwszy. Najprawdopodobniej wykorzystanie go w stolicy spowodowało jego późniejsze rozpowszechnienie. Do pierwszych tego typu realizacji należały: Nea Ecclesia (880), Myrelaion i kościół Konstantyna Lipsa w Konstantynopolu. W dalszych okresach typ ten nie podlegał większym przemianom.

Myrelaion

Myrelaion

Trzy wymienione wyżej budowle – Nea Ecclesia, Myrelaion i kościół Konstantyna Lipsa, należą już do okresu renesansu macedońskiego. Innym ważnym zabytkiem jest Hosios Loukas, założony przez św. Łukasza w X wieku, a składający się z kościoła Matki Bożej (pierwotnie św. Barbary) z X wieku, w typie krzyżowo-kopułowym oraz katolikona św. Łukasza, również z X wieku (dawniej datowanego na XI wiek) w typie oktogonu krzyżowego.

Hosios Loukas

Bazylika św. Marka w Wenecji

bazylika św. Marka w Wenecji - fasada

bazylika św. Marka w Wenecji - fasada

Zbudowana została w Wenecji przy placu św. Marka dla pochowania relikwii św. Marka.

Fundatorem pierwszego kościoła był doża Angolo Partycipazio. Konsekracja odbyła się w 832 roku ale już w 976 r. pożar powstały podczas powstania przeciwko doży zniszczył kościół i Pałac Dożów (Palazzo Ducale).

W latach 1063-1094 kościół został odbudowany. Budowla wzorowana na konstantynopolskim kościele św. Apostołów została zaprojektowana w stylu bizantyjskim na planie krzyża greckiego z pięcioma kopułami rozmieszczonymi nad nawami w ramionach krzyża i nad polem w przecięciu się naw.

plan bazyliki św. Marka, Wenecja

plan bazyliki św. Marka, Wenecja

Konstrukcja czasz przypomina rozwiązania architektury islamu. Fasada była wielokrotnie rozbudowywana i przebudowywana. Po 1204 dobudowano narteks otaczający ramię wejściowe kościoła. Detale architektoniczne pochodzące z różnych miejsc i wykonane na przestrzeni długiego okresu czasu miały dużą różnorodność stylistyczną.

 

wnętrze bazyliki św. Marka, Wenecja

wnętrze bazyliki św. Marka, Wenecja

Wnętrze bazyliki prezentuje się bardziej jednolicie. Wnętrze jest podzielone rzędami marmurowych kolumn o złoconych korynckich głowicach.

sklepienie bazyliki św. Marka, Wenecja

sklepienie bazyliki św. Marka, Wenecja

Nad nawami bocznymi umieszczono empory otwarte do wnętrza kościoła. Dolne partie ścian i filarów pokrywają płyty marmuru a powyżej nich oraz na powierzchniach posadzki, kopuł i sklepień umieszczono bogate mozaiki ze złotych i szklanych tesser. Pierwsze z nich w większości zostały uszkodzone przez pożar w 1106. Zastąpiono je wykonanymi przez miejscowych mistrzów w stylu naśladującym sztukę bizantyjską. Za głównym ołtarzem znajduje się cenny zabytek jubilerskiej sztuki bizantyjskiej Złoty Ołtarz (Pala d’Oro).

Złoty Ołtarz, bazylika św. Marka, Wenecja

Złoty Ołtarz, bazylika św. Marka, Wenecja

detal ze Złotego Ołtarza, bazylika św. Marka, Wenecja

detal ze Złotego Ołtarza, bazylika św. Marka, Wenecja

 

W północnej części nawy głównej znajduje się Capitello del Crocifisso. Krucyfiks przywieziony w 1204 z Konstantynopola osłania cyborium wsparte na 6 kolumnach z afrykańskiego marmuru z bizantyjskimi, złoconymi głowicami.

Dwie ambony to zabytek z początków XIV wieku. Z ambony po prawej stronie ołtarza przedstawiano ludności nowego dożę. Do południowej części transeptu przylega XIV-wieczne baptysterium, ufundowane przez dożę Andreę Dandolo. Ściany baptysterium zdobią mozaiki związane z wenecką szkoła ludową.

 

Malarstwo

W Bizancjum rozwija się bujnie malarstwo mozaikowe, ścienne, miniaturowe i tablicowe (ikony).

Z najwcześniejszego okresu, poprzedzającego ikonoklazm, niewiele zabytków przetrwało do dziś. W okresie ikonoklazmu zakazano wykonywania i czczenia obrazów, niszczono także już istniejące. Największym zespołem sprzed VIII wieku jest zespół zabytków w Rawennie. Do najlepiej zachowanych należą mozaiki przedstawiające cesarza Justyniana i jego żonę Teodorę wraz z orszakiem, umieszczone w prezbiterium kościoła San Vitale. Pozy, gesty, układ szat są dostojne i schematyczne. Twarze natomiast są portretami wiernie odtwarzającymi rysy pary cesarskiej i wyższych dostojników.

Matka Boska Włodzimierska

Matka Boska Włodzimierska

Matka Boska Włodzimierska

Skarb Rosji, cudowna ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej jest najbardziej znana w krajach zachodnich. Jest ona najstarszą ikoną bizantyńską Eleusa (Matka Boża Serdeczna).

Ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej jest znana w Rosji od 1131 r., kiedy to została przywieziona z Konstantynopola do Kijowa. W r. 1395, ikona znalazła się w Moskwie i trzykrotnie to miasto zostało uratowane od inwazji z Zachodu, dzięki cudownej interwencji Matki Boskiej Włodzimierskiej, do której gorąco modlono się o wstawiennictwo.

Trójca Święta

Trójca Święta, Andriej Rublov

Trójca Święta, Andriej Rublov

Ikona Andrieja Rublowa, powstała ok. 1410 albo 1425-1427; wymiary 142 x 114 cm, tempera na desce, znajdująca się w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie.

Obraz ten niekiedy zwany „Trójcą Starotestamentową” lub „Gościnnością Abrahama”, oparty jest na historii biblijnej: wizycie u Abrahama trzech aniołów, którzy mają przepowiedzieć narodziny pierworodnego syna. Rublow oczyścił scenę z wątków historycznych eliminując wszelkie postaci i pozostawiając tylko aniołów i nadał znaczenie ponadczasowe.

Nierozdzielność i nieskończoność uzyskał artysta przez umieszczenie kompozycji głównej w delikatnym łuku, który łączy postaci. Trony, na których siedzą, stopnie ołtarza, zwroty głów aniołów, kierunek ułożenia ciał i stóp wpisują się w okrąg, którego centralne miejsce zajmuje kielich z głową Baranka, symbolu Eucharystii. W niej znajduje się symbol ofiary, którą w Trójcy Bóg składa na odkupienie grzechów ludzkich. Dominuje tu wrażenie jedności, nawet gałąź znad głowy pochylona jest tak, by być integralną częścią całości.

Przypisanie konkretnych osób do postaci aniołów nie jest jednoznacznie rozstrzygnięte. Wg niektórych centralnie umieszczony anioł to Bóg inni zaś widzą w nim Chrystusa wskazującego dłonią na Eucharystię. Za ta interpretacją przemawia kolor szat bowiem Chrystusa w średniowieczu przedstawiano w wiśniowym chitonie ze złotym pasem i niebieskim himationem. Ułożenie bocznych postaci wpisuje sie w kształt kielicha, w którym zanurzony jest Chrystus-Baranek.

Przepisy ikonograficzne

Istniały ścisłe przepisy określające sposób pisania ikon.

Malowidła te przedstawiały świętych. Złote tło symbolizowało rzeczywistość ponadczasową, niezmienne układy podporządkowane były myśli o wieczności, zawierały treści teologiczne. Kompozycja ikon jest zawsze centralna i statyczna, postacie malowane płaską plamą, obwiedzioną ciemnym konturem, gesty i ruch dostojny.

Malarstwo bizantyjskie silnie oddziaływało na Bułgarię (pierwsze bułgarskie ikony powstały już w X w.) i Ruś (zwłaszcza w XIV i XV w.) Sławę w tym czasie zdobyło dwóch malarzy: Teofan Grek z Bizancjum i zakonnik Andrej Rublow z Rusi.

W Polsce wpływy bizantyjskie są widoczne przede wszystkim w romańskiej plastyce z XII wieku oraz napływie ikon w XV wieku. Szczególny charakter miały fundacje królewskie pierwszych Jagiellonów: Władysława II i Kazimierza Jagiellończyka, którzy do wykonania malowideł w najważniejszych kościołach Polski zapraszali malrzy z Rusi i Serbii tworzących w manierze stylu Paleologowskiego.

Reklamy

Komentarze 3

Subscribe to comments with RSS.

  1. Piękne i fascynujące!!!

    paprotka555

    02/04/2011 at 17:15

  2. Jej! Świetne opracowanie! Mam wrażenie, że czytałyśmy tą samą książkę („Sztukę bizantyńską” z serii STYLE-KIERUNKI-TENDENCJE Henriego Sterna). Świetny materiał ilustracyjny. :-) Szkoda tylko, że nie masz zdjęcia całunu Karola Wielkiego…

    Wiórek

    25/01/2012 at 18:26

  3. Sztuka BizantyŃska!

    Agnieszka

    13/10/2012 at 11:39


Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: